Zesde schelpdierconferentie over kansen, innovaties én uitdagingen

 

Ruim 250 deelnemers uit binnen en buitenland hebben donderdag en vrijdag 16 en 17 januari 2020 op Neeltje Jans de 6e schelpdierconferentie bijgewoond. Reacties waren overwegend positief en er is animo voor een vervolg. De beurs was goed bezet met 20 internationale stands. De duurzaamheid award werd in de wacht gesleept door Machinefabriek Bakker met de afbreekbare mosselsokken, één van de vier nominaties. Er was een tiental posters met recente onderzoeksresultaten. In vier sessies is een breed scala aan onderwerpen besproken over kansen en innovaties voor de schelpdiersector. Maar er zijn ook bedreigingen.

Grafiek: overzicht deelnemers (totaal 258) per categorie

 

Wat kan de schelpdiersector bijdragen aan de circulaire economie? Een relevante vraag nu de Nederlandse overheid sterk wil inzetten op dit thema. Kringloop als antwoord op de ecologische grenzen waar met name de voedselproductie op stuit. Keynote spreker en voorman van de mosselverwerkers Wouter van Zandbrink liet zien dat de schelpdierkweek veel mogelijkheden biedt om de voedselproductie te verduurzamen. In vergelijking met andere dierlijke producten heeft de kweek en verwerking van schelpdieren een gunstige ecologische voetafdruk: er komt weinig CO2 bij vrij, er is recycling van stikstof, er is geen verzuring, nauwelijks gebruik van zoet water, ze verzamelen hun eigen voedsel en er is zijn geen bestrijdingsmiddelen en antibiotica nodig. De studie van Ray Hilborn, die dit nader heeft uitgewerkt ook voor plantaardige productie, werd verder uitgediept in de presentatie van Marnix Poelman.

Schelpdierkweek biedt dus kansen voor duurzame productie van eiwitrijk voedsel zonder de nadelen van andere dierlijke eiwitbronnen. Echter, de hoeveelheid schelpdieren die Nederland produceert vertoont al 30 jaar een neergaande trend. Dat komt onder meer door vermindering van beschikbaar areaal en kwaliteit van kweekpercelen, afname van de algenproductie in het water, en gerelateerd aan klimaat: opkomst natuurlijke vijanden en tekort aan nieuwe aanwas. Het laatste wordt opgevangen door de introductie van mossel zaad en oester broed invang installaties, maar daar hangt een prijskaartje aan. Naast afname van productie is voor de Nederlandse schelpdiersector de huidige marktprijs mogelijk nog een grotere bedreiging. Kort gezegd: op termijn kan het niet uit. Van Zandbrink schetste de volgende scenario’s: 1. huidige situatie zet door: afname eiwitproductie, sector in de problemen. Scenario 2: afbouw schelpdierkweek, eiwitproductie via zoetwater gedreven landbouw, zee wordt ongerepte natuur. Gevolg: ecologische voetafdruk van voedselproductie wordt groter. Scenario 3: inzetten op meer eiwit uit zee. Voor dit scenario schetste van Zandbrink de volgende stappen: ontwikkelen nieuwe gebieden en nieuwe technieken, betere waardering door de ecosysteemdiensten in de prijs te betrekken en betere bekendheid van het duurzame karakter van schelpdieren bij de consument.

Schelpdieren leggen koolstof en stikstof vast, ze vormen de ondergrond voor andere soorten en dragen bij aan de biodiversiteit. Ook worden schelpdierbanken gebruikt om golven en stroming te dempen en daarmee de kustverdediging te versterken. Dit noemt men ecosysteem diensten. Henrice Jansen liet zien dat koolstof wordt opgeslagen in de schelpen. Afhankelijk van enkele aannames in de berekening komt het erop neer dat 1 ha mosselbank een hoeveelheid koolstof kan vastleggen die overeenkomt met wat een standaard auto per jaar uitstoot. Uit het promotie onderzoek van Jildou Schotanus blijkt dat het installeren van rekjes in het intergetijdengebied de vorming van mosselbanken stimuleert. Dit is de basis voor het gecombineerd gebruik van mosselbanken voor kweek en voor kustbescherming. Annelies Declercq van de Universiteit Gent kwam met spectaculaire drie dimensionale beelden van de anatomie en de bloedsomloop van de mossel. Dit is gebaseerd op micro CT scans en weefsel onderzoek, en levert nieuwe inzichten op over hoe de mossel er van binnen uitziet.

 

Op donderdagmiddag is ingegaan op kwaliteit en afzet van de schelpdieren. Pierre Boels, werkzaam in Praag, ging in op de afzet mogelijkheden in Midden en Oost Europa. Vanwege de centrale ligging en de toegenomen koopkracht in deze regio liggen hier veel kansen en begint de mossel- consumptie op gang te komen. In haar bijdrage over de gevolgen van Brexit liet Nicki Holmyard een geheel ander geluid horen, zeker vanuit het oogpunt van export van schelpdieren uit het VK. Afgezien van de vele onzekerheden over het verdere verloop, staat wel vast dat er van alles mis kan gaan. Er moeten voor 31 december 2020 nieuwe afspraken zijn gemaakt over handels-overeenkomsten, aangeduid als ‘free trade’. In een nieuw free trade akkoord kunnen de reeds bestaande afspraken worden vastgelegd, en die zijn werkbaar. Onder de huidige regels zijn er afspraken over de uitvoering van sanitaire controles; alleen als er ziektes voorkomen die niet in het ontvangende land aanwezig zijn, is er een gezondheidscertificaat nodig. Omdat de uitvoer van schelpdieren naar EU landen niet wordt gezien als export maar als aanbieden aan de markt, zijn er geen obstakels. Indien de nieuwe free trade overeenkomst niet slaagt, dan komt er een no deal. Dat is het zwarte scenario. Het VK heeft dan dezelfde status als derde landen zoals China. Import naar de EU moet aan allerlei eisen voldoen, en controleurs en controleposten zijn er bij lange na niet genoeg. Gevreesd wordt dat de wachttijden bij de grens de houdbaarheid van de schelpdieren snel zullen overtreffen.

John Valster hield de zaal voor dat de moderne en vooral jonge consument niet veel opheeft met schelpdieren, zeker niet als die niet onderscheidend worden aangeboden. De generatie Z (na 1995 geboren) let op gezondheid, gemak, prijs en imago. Op gezondheid wordt goed gescoord door schelpdieren maar op de rest minder. Wil de sector de nieuwe generatie meekrijgen dan moeten de producten unieke eigenschappen laten zien, moet het verhaal worden verteld en moet men er iets mee hebben. Gea Bakker sloot hierop aan door aan de hand van voorbeelden uit de food sector te laten zien wat men kan doen om dit te realiseren: (i) samenwerking van bedrijven in de keten onder centrale regie, (ii) een sterke coöperatie zoals in de tuinbouw of (iii) als bedrijf sterk specialiseren op een onderscheidend product. De sessie werd afgesloten met een praktische handleiding van mr Leen van Langevelde over hoe te handelen wanneer er een toezichthouder voor de deur staat: wees vriendelijk en correct, vraag waarvoor ze komen en noteer wat er gebeurt! Nicolas Chopin gaf tot slot een overzicht van de ontwikkelingen en uitdagingen in de Ierse schelpdierkweek: oesterziektes, tekort aan mosselzaad, exoten. Herkenbaar. De Ierse BIM organisatie gaat met een foodtruck naar scholen om de jeugd de mossel en de oester te laten proeven. 

 

Op vrijdagochtend was het thema innovaties in de kweek. Jeroen Wijsman en Jacob Capelle presenteerden data en modeluitkomsten over mosselgroei in relatie tot voedsel, waterbeweging, lokale dichtheid en kweeklocatie. Er werd een app gepresenteerd die het rendement van verzaaien voorspelt, vooralsnog alleen voor de Oosterschelde. Tony van der Hiele liet zien wat de mogelijkheden zijn van het gebruik van satelliet observaties voor het detecteren van al dan niet schadelijke algenbloeien. Camille Saurel liet zien wat zeesterren in het Limfjord (Denemarken) aanrichten en hoe bestrijden en benutten daar wordt gecombineerd. Er is daar een unieke fabriek in werking die veevoer maakt van zeesterren. Jean Prou ging in op de langdurige ervaring met oesterkweek op tafels in Frankrijk. Er is daar lering opgedaan met de effecten van verslibbing, verwildering van de oesters en verschillende typen broedcollectors. Er wordt veel gedaan om het werk efficiënter te maken, d.w.z. minder tijd op het water en meer voorbereidingen op de wal.

Jasper van Houcke presenteerde resultaten van onderzoek naar de smaak van de consument en hoe de oester daar in past. Het blijkt dat zoet in de smaak valt, dus oesters die met algen zijn gevoed die een wat zoetere smaak opleveren, scoren beter. Een voorlopige test met kinderen liet zien dat de oester alleen scoort als deze er uit ziet als een visstick of kibbeling. Gezien het feit dat de gemiddelde leeftijd van oesterconsumenten ruim boven de 50 ligt, is er hier een uitdaging. Door de advocaten Lindhout en van Rooij werd uitgelegd dat het met huurbescherming van kweekpercelen niet goed gesteld is. De huurder kan op weinig rechten terugvallen indien er op het perceel iets aan de hand is. Ze gaven aan dat er mogelijkheden zijn om dit te verbeteren.

 

De vrijdagmiddag sessie was geheel gewijd aan kweek op zee. Ervaringsdeskundigen Antonio Cunha (Portugal) en John Holmyard (UK) lieten mooie mosselen zien, maar gingen vooral in op de leerpunten die ze in de loop der tijd hebben opgedaan. Dit betreft de verankering, de boeien, de oriëntatie van de farm ten opzichte van de stroom en de timing van oogsten, mede in relatie tot

nieuwe broedval. Met een robuuste techniek is het goed mogelijk mosselen op open zee te kweken, zelfs bij episodes met windkracht 12. Jaap van der Meer presenteerde een fundamenteel betoog over de productiviteit van de zee ten opzichte van land. De laatste is veel hoger dan de eerste. Dat komt omdat de recycling van de plantaardige producten in zee veel groter is dan op land, want algen hebben een snellere turnover dan gewassen. Dat betekent voor kweek op zee dat er keuzes moeten worden gemaakt. Zeker verder uit de kust gaat het niet werken om grote oppervlaktes zeewier te kweken in combinatie met schelpdieren, omdat daar niet voldoende voedingstoffen beschikbaar zijn. Deze eye-opener weerhield de volgende sprekers er niet van om te verkennen welke mogelijkheden er zijn voor uitbouw van kweek op zee. Pauline Kamermans presenteerde resultaten uit diverse haalbaarheid studies, met technische en economische randvoorwaarden. Zij bepleitte een pilot om diverse praktische kennisvragen te kunnen oplossen want de perspectieven zijn er wel. Dit bleek ook uit het betoog van Bert Groenendaal, die de resultaten van onderzoek voor de Belgische kust naar zeewierkweek in combinatie met platte oesters en jakobsschelpen presenteerde. Dit was nog kleinschalig, maar biedt voor de platte oester zeker perspectief.

In zijn afsluitende keynote ging prof Klaas Timmermans in op de transities die zich voltrekken wat betreft energie op zee, kustverdediging in verband met klimaatverandering en voedseltransitie in verband met verduurzaming. De Vlaams-Nederlandse Delta en de aangrenzende Noordzee bieden veel mogelijkheden om nieuwe stappen te zetten. Met name voor de schelpdier en zeewier sector liggen hier kansen, niet alleen voor consumentproducten maar ook voor grondstoffen en medicijnen. Er wordt gewerkt aan een rapport hierover dat op de Nederlands-Vlaamse top in oktober 2020 zal worden aangeboden aan de premiers van Nederland en Vlaanderen.

 

De conferentie heeft een breed overzicht opgeleverd aan kansen, innovaties en uitdagingen om bedreigingen te keren. Afnemende productie capaciteit vraagt om nieuwe ruimte, en die is te vinden op zee. Dat vereist beleid conform de energie transitie. En het biedt oplossingen voor een meer duurzame voedselproductie met een betere footprint in Nederland, én voor de voedselvoorziening van de sterk groeiende wereldbevolking. Het is tevens een uitdaging voor de sector. De innovatie award laat zien dat er wordt geïnnoveerd. De organisatoren hebben de deelnemers evenwel opgeroepen om bij volgende gelegenheden meer innovatieve plannen en ideeën in te zenden.

 

 

Visserijnieuws 24-1-2020: Schelpdieraward voor afbreekbare sok

Hoofdprijs en certificaten en flessen bier van sponsor Augustijn werden uitgereikt door De Bat. Op de foto van links naar rechts medeorganisator Jasper van Houcke (Hogeschool Zeeland), organisator Aad Smaal, Jean Dhooge (World of Oysters), organisator Jaap Holstein, Willem Bakker (Van Es Verpakkingen), Hans Blaak (Franken Machines), Wim Bakker, burgemeester José van Egmond van Yerseke, wethouder Kees Verburg van Yerseke en Jo-Annes de Bat. Veel meer over de conferentie elders in deze Visserijnieuws.

VROUWENPOLDER/NEELTJE JANS – Felicitaties en lovende woorden van de Zeeuwse gedeputeerde Jo-Annes de Bat voor alle vier de genomineerde bedrijven voor de Duurzaamheid Award van de Stichting Schelpdierconferenties. Deze award werd vorige week donderdag uitgereikt aan directeur Wim Bakker van Machinefabriek Bakker aan het eind van de eerste dag van de zesde Internationale Schelpdierconferentie in het Deltapark Neeltje Jans.

Het bedrijf uit Yerseke kreeg de award voor de ontwikkeling van een biologisch afbreekbare sok voor mosselhangcultures en mosselzaadinvanginstallaties zonder gebruik van het milieubelastende katoen. World of Oysters, de oesterhandel uit Yerseke met extra aandacht voor ‘het verhaal van de oester’, greep net naast de hoofdprijs. Van Es Verpakkingen, eveneens uit Yerseke was genomineerd voor haar ontwikkeling van de recycling van plastic mosselverpakkingen en Franken Machines uit Borssele voor een waterzuiveringssysteem dat het waterverbruik kan terugdringen.